Monika Żmijewska: Kronikarz utraconego świata. Opowieść o Pesachu Kapłanie
28 maja 2026, godz. 18:00
wstęp wolny
Swoje teksty podpisywał m.in. mitologicznym imieniem Argus – i lepiej wybrać nie mógł. Pesach Kapłan to Argus idealny: czujny strażnik, baczny obserwator o przenikliwych oczach, zawsze na posterunku. Tak swojego mentora zapamiętali jego uczniowie i współpracownicy, taki obraz Kapłana wyłania się z archiwalnych kart, gazetowych szpalt. Niewątpliwie to najwybitniejszy żydowski dziennikarz przedwojennego Białegostoku, niekwestionowany lider żydowskiej elity intelektualnej miasta i reprezentant utraconego żydowskiego świata. To człowiek wielu talentów i ról, łączący różne światy, pasje i środowiska, niezwykle aktywny i pracowity, zdumiewająco wszechstronny i utalentowany. Wyliczać można długo: dziennikarz, redaktor naczelny międzywojennych gazet wydawanych w języku jidysz – Dos Naje Lebn (Nowe Życie) i Unzer Lebn (Nasze Życie), tłumacz (na jidysz i hebrajski), pisarz, poeta, nauczyciel hebrajskiego, właściciel prywatnej szkoły, popularyzator języka jidysz, bibliofil, kompozytor, dyrygent 70-osobowego chóru, współtwórca wielu stowarzyszeń, działacz teatralny, esperantysta… A to tylko część z jego wielu twarzy i talentów. Podczas spotkania spróbujemy niektóre z nich odkryć, pokazać, jak bardzo był zaangażowany w życie społeczne i kulturalne Białegostoku, jak współtworzył przedwojenne, pełne entuzjazmu rodzące się dopiero białostockie dziennikarstwo, jak żywe emocje (i kontrowersje) potrafił budzić swoimi słowami. I jak niestrudzenie – już jako kronikarz Zagłady, więzień we własnym mieście – pracował do tragicznego końca w getcie.
Przed II wojną światową nazwisko Pesacha Kapłana znał każdy światły Białostoczanin, ceniony redaktor stanowił centrum przedwojennego białostockiego środowiska intelektualnego, dla wielu będąc duchowym mentorem. Niestety, człowiek, który niemal codziennie, na różne sposoby, opowiadał Białostoczanom o otaczającym ich świecie na łamach najpoczytniejszej i najbardziej opiniotwórczej żydowskiej gazety w Białymstoku – dziś w swoim ukochanym mieście jest niemal zapomniany. Warto przypomnieć szerzej tę fascynującą postać.
Monika Żmijewska – dziennikarka, redaktorka, recenzentka, autorka wielu tekstów o kulturze, historii i dziedzictwie Białegostoku, publikowanych m.in. przez wiele lat na łamach Gazety Wyborczej. Autorka portretów i opowieści, poświęconych znanym i mniej znanym Białostoczanom, współtworzącym Białystok przez ostatnie stulecia. Szczególne miejsce w jej dziennikarskiej pasji zajmuje praca nad artykułami i projektami przywołującymi pamięć o utraconym świecie białostockich Żydów, ich wielobarwnej i tragicznej historii. Koordynatorka projektu „Do końca wierni powołaniu. Żydowscy lekarze Białegostoku” – realizowanego wspólnie ze Społecznym Muzeum Żydów Białegostoku i Regionu (w ramach projektu powstał obszerny reportaż historyczny i kilkadziesiąt biogramów żydowskich lekarzy z Białegostoku, z których Zagładę przeżyli tylko nieliczni). Inicjatorka akcji medialnych, popularyzujących wiedzę o przeszłości miasta, m.in. poprzez prezentację historycznych portretów białostockich ulic i ich mieszkańców. Autorka wydanego eseju poświęconego teatrowi lalek dla dorosłych – „Lalkowy mikrokosmos. Dla dorosłych”. Współautorka kilku książek, m.in. „Białostoczanie XX wieku” (zbiór biogramów 49 najwybitniejszych białostoczan XX wieku), „Wierni powołaniu” (książka poświęcona fascynującej historii Szpitala Psychiatrycznego w Choroszczy; współautorstwo wraz Beatą Olesiewicz i Eugeniuszem Muszycem), „Augustis” (opowieść o przedwojennym białostockim fotografie i losach jego zbioru). Stypendystka Prezydenta Białegostoku w dziedzinie literatury (w ramach stypendium artystycznego powstała obszerna opowieść o wybitnym żydowskim dziennikarzu, tłumaczu i kompozytorze – Pesachu Kapłanie; dzięki kolejnym źródłom publikacja zostanie poszerzona).